Pomorska Teka Edukacyjna

Wybierz spośród poniższych działów:

Wprowadzenie historyczne
Kalendarium

Wprowadzenie historyczne 1970-1971

W dziejach Polski po II wojnie światowej najbardziej istotne daty wyznaczają dni protestów społecznych. Po robotniczym zrywie Czerwca 1956 r., który partia wykorzystała w Październiku do zamknięcia etapu stalinizmu w kraju i który wyniósł do władzy Władysława Gomułkę, nastąpił studencki Marzec 1968 r. Ujawnił on rosnące aspiracje młodzieży, zwłaszcza w sferze wolności, a także konflikt między inteligencją twórczą a aparatem partyjnym. Na światło dzienne wydostawały się też informacje o zakulisowej walce o władzę w ścisłym kierownictwie PZPR. Jednocześnie wzrastały trudności gospodarcze wynikające z pozostawania Polski w systemie socjalistycznym i w zależności ekonomicznej od ZSRR. W ramach tego systemu w grudniu 1970 r. władze podjęły próbę reformy gospodarczej, której integralnym elementem miały być podwyżki cen o 13%-30%, obejmujące większość artykułów żywnościowych, przy jednoczesnym obniżeniu cen rzadko kupowanych towarów przemysłowych, a także maszyn i urządzeń (np. lokomotyw). Planowane rekompensaty tylko w niewielkim stopniu niwelowały skutki podwyżek, uderzających przede wszystkim w rodziny o najniższych dochodach. Gomułka miał nadzieję, że jego życiowy sukces, jakim niewątpliwie było doprowadzenie do uznania przez Republikę Federalną Niemiec granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej, wpłynie łagodząco na nastroje w społeczeństwie, które ze zrozumieniem odniesie się do planowanych reform.

Podwyżki wzbudziły jednak powszechne oburzenie i były bezpośrednią przyczyną robotniczych protestów, z których pierwszy rozpoczął się 14 grudnia strajkiem w Stoczni im. Lenina w Gdańsku. W kolejnych dniach strajki i manifestacje uliczne miały miejsce w innych dużych miastach Wybrzeża (Gdyni, Elblągu, Słupsku i Szczecinie), a także w głębi kraju, m. in. w Białymstoku, Krakowie i Wałbrzychu. Do ich stłumienia władze skierowały milicję i wojsko, które użyły ciężkiego sprzętu i broni. W gwałtownych ulicznych starciach wzięło udział kilkadziesiąt tysięcy demonstrantów, a straty materialne przekroczyły 400 milionów ówczesnych złotych. Podpalono i zniszczono 19 budynków użyteczności publicznej. Według oficjalnych danych liczba zabitych wyniosła 45 osób, zaś rannych 1165. Najtragiczniejszy przebieg miały wydarzenia w Gdyni, gdy robotnicy wezwani przez Stanisława Kociołka do wznowienia pracy zostali ostrzelani przez wojsko, zgodnie z decyzją Zenona Kliszki blokujące dostęp do Stoczni im. Komuny Paryskiej. Symbolem gdyńskiego Grudnia stał się utrwalony na filmie i fotografii pochód protestujących niosących na drzwiach ciało zabitego młodego człowieka i zakrwawioną biało-czerwoną flagę.

Wobec tak wielkiej skali protestów i perspektywy dalszego rozlewu krwi kierownictwo partyjne postanowiło, nie bez nacisków ze strony Kremla, rozwiązać konflikt za pomocą zmian personalnych. 20 grudnia zmuszono Gomułkę do ustąpienia, a na jego miejsce na stanowisko I sekretarza KC PZPR wybrano Edwarda Gierka. Za pośrednictwem radia i telewizji zwrócił się on z apelem o powrót do pracy i zachowanie ładu. Obiecał też dialog z robotnikami, czego dał dowód 24 i 25 stycznia 1971 r. na spotkaniach ze stoczniowcami, zakończonych apelem o pomoc w wyjściu Polski z kryzysu.

Nowe władze zostały dość dobrze przyjęte przez społeczeństwo, zwłaszcza po wycofaniu się z dniem 1 marca 1971 r. z grudniowych podwyżek cen. Również państwa Europy Zachodniej oceniły zmianę pozytywnie, udzielając Polsce olbrzymich kredytów na inwestycje i eksportując nowoczesne technologie. Ekipa Gierka, którą budował od samego początku, dokonując znacznych zmian kadrowych, umiała wykorzystać propagandowo swoje „otwarcie na świat”, kupując np. licencję na produkcję Fiata 126p albo budując w Polsce fabrykę Coca-coli. Część kredytów przeznaczono na podwyżki płac, zwiększono zaopatrzenie poprzez import żywności i artykułów konsumpcyjnych. Przejściowo liberalizacji uległa cenzura, dzięki czemu zwiększyła się dostępność filmów, książek i muzyki, także z Zachodu. Zmianie uległ także stosunek władz do rolników indywidualnych i Kościoła. Wszystko to sprawiło, że pierwsza połowa „dekady Gierka” długo wspominana była przez Polaków z sentymentem, także po 1989 r.

 

Kalendarium

1970

Styczeń Rokowania radziecko-zachodnioniemieckie.

Luty Rokowania polsko-zachodnioniemieckie.

30 października Podjęcie przez Biuro Polityczne KC PZPR decyzji o wprowadzeniu podwyżek cen na większość artykułów spożywczych.

18 listopada Parafowanie Układu między Polską Rzeczpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o podstawach normalizacji ich wzajemnych stosunków, m.in. uznającego polską granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej.

07 grudnia Podpisanie układu o normalizacji przez Willy`ego Brandta i Józefa Cyrankiewicza.

08 grudnia Wydanie przez Ministra Obrony Narodowej rozkazu „w sprawie zasad współdziałania MON i MSW w zakresie zwalczania wrogiej działalności, ochrony porządku i bezpieczeństwa publicznego oraz przygotowań obronnych”.

12 grudnia Poinformowanie społeczeństwa poprzez radio i telewizję o wchodzącej w życie w niedzielę 13 grudnia podwyżce cen podstawowych artykułów żywnościowych w ramach zaplanowanej przez PZPR reformy gospodarczej. Koncentracja oddziałów ZOMO, ROMO, ORMO, elewów szkół MO i SB oraz specjalnych grup operacyjnych MO.bang05

14 grudnia

– Strajk robotników wydziałów S-3 i S-4 na terenie Stoczni im. Lenina w Gdańsku, żądających wycofania podwyżki.

– Wymarsz tłumu około tysiąca osób w kierunku Komitetu Wojewódzkiego PZPR w celu doprowadzenia do rozmów z I sekretarzem Alojzym Karkoszką, który jednak przebywał w Warszawie na plenum KC PZPR. Powrót części robotników do stoczni.

– Dotarcie informacji o sytuacji na Wybrzeżu do obradujących w Warszawie.

– Przemarsz pozostałych stoczniowców do Politechniki Gdańskiej i wezwanie studentów do przyłączenia się do protestów. Przyjazd Karkoszki i wicepremiera Stanisława Kociołka do Gdańska.

– Powrót rosnącego tłumu w stronę centrum Gdańska. Zaatakowanie demonstrantów przez milicję. Walki uliczne w centrum Gdańska do późnych godzin wieczornych. Próby podpalenia Komitetu Wojewódzkiego.

– Przyjazd do Gdańska części działaczy partyjnych i państwowych z Zenonem Kliszką na czele.

15 grudnia

– Strajki na terenie stoczni i innych zakładów pracy w Gdańsku i w Gdyni. Utworzenie w Gdyni Głównego Komitetu Strajkowego w celu prowadzenia rozmów z władzami.

– Pochód robotników w Gdańsku w stronę Komendy Miejskiej MO w celu uwolnienia aresztowanych dzień wcześniej protestantów – w walkach w pobliżu Komendy padli pierwsi zabici.

– Zebranie najwyższych władz państwowych w Warszawie. Podjęcie przez Władysława Gomułkę decyzji o użyciu broni przez milicję i wojsko.

– Manifestacje rosnącego tłumu demonstrantów (około 20 tys. osób) w centrum Gdańska. Gwałtowne walki uliczne i podpalenie KW PZPR. Podpalenie siedziby Wojewódzkiej Rady Związków Zawodowych, budynku NOT oraz Dworca Głównego. Powrót części stoczniowców do stoczni i proklamowanie strajku okupacyjnego.

– Wprowadzenie do Gdańska dodatkowych sił wojskowych z ciężkim sprzętem (czołgi i transportery opancerzone). Wprowadzenie godziny milicyjnej od 18.00 do 05.00.

– Walki uliczne do późnych godzin wieczornych z licznymi zabitymi, rannymi oraz aresztowanymi.

15/16 grudnia Aresztowanie w nocy członków Komitetu Strajkowego w Gdyni.

16 grudnia

– Próba wyjścia pochodu robotniczego ze Stoczni im. Lenina i ostrzelanie go przez blokujące stocznię oddziały milicji i wojska.

– Starcia uliczne w innych punktach Gdańska oraz demonstracje w Elblągu i Słupsku.

– Przemówienie Kociołka w telewizji, wzywające stoczniowców do podjęcia pracy i jednoczesna nieuzgodniona z nim decyzja Kliszki o zablokowaniu Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni i zwolnieniu wszystkich pracowników.

17 grudnia

– Ostrzelanie w Gdyni tłumu robotników zdążających rano do pracy zgodnie z apelem Kociołka. Rozpoczęcie gwałtownych walk ulicznych – wiele ofiar śmiertelnych, w tym osiemnastoletni Zbyszka Godlewskiego, uwiecznionego symbolicznie jako Janek Wiśniewski.

– Pochód pracowników Stoczni im Adolfa Warskiego w Szczecinie. Starcia z milicją i podpalenie budynku KW PZPR przy częściowo biernej postawie wojska. Dołączenie innych zakładów do strajku i wzrost liczby demonstrantów do ponad 20 tys. Ataki na więzienie i budynek prokuratury. Podpalenie innych budynków. Wielu zabitych i rannych. Wprowadzenie godziny milicyjnej od 18.00 do 05.00. Walki do późnej nocy.

– Demonstracje, podpalenia i walki uliczne w Elblągu, Słupsku i Wałbrzychu.

– Wieczorne wystąpienie w telewizji premiera Cyrankiewicza.

18 grudnia

– Strajki i starcia demonstrantów z milicją i wojskiem w Szczecinie.

– Walki uliczne w Elblągu. Użycie ostrej amunicji przez milicję i wojsko.

– List z Biura Politycznego KC KPZR do Biura Politycznego KC PZPR, będący wezwaniem do zmiany na stanowisku I sekretarza KC PZPR.

– Wizyta Stanisława Kani i Franciszka Szlachcica u Edwarda Gierka w Katowicach.

19 grudnia Strajki w zakładach pracy na terenie całej Polski. Utworzenie w Szczecinie Ogólnopolskiego Komitetu Strajkowego. Posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR bez udziału Gomułki.

20 grudnia VII nadzwyczajne plenum KC PZPR w Warszawie, na którym nowym I sekretarzem został Edward Gierek, a premierem Piotr Jaroszewicz.

1971

08 stycznia Komunikat o zamrożeniu cen podstawowych artykułów spożywczych na dwa lata.

22 stycznia Strajk w Stoczni A. Warskiego w Szczecinie.

23 stycznia Rozszerzenie strajku na 23 zakłady pracy.

24 stycznia Spotkania Gierka i Jaroszewicza ze stoczniowcami w Szczecinie.

25 stycznia Spotkanie Gierka z uczestnikami strajków w Gdańsku.

26 stycznia Inauguracja prac Obywatelskiego Komitetu Odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie.

06–07 lutego VIII plenum KC PZPR, poświęcone ocenie „wydarzeń grudniowych”. Zmiany kadrowe w Biurze Politycznym.

10-17 lutego Strajk włókniarek w Łodzi.

15 lutego Decyzja o cofnięciu podwyżek cen z dniem 1 marca.

Październik Uchwalenie przez Sejm ustawy o zniesieniu od 1 stycznia 1972 r. obowiązkowych dostaw rolnych. Zakup licencji na produkcję Fiata 126p.

06-11 grudnia VI Zjazd PZPR, po raz pierwszy w Polsce transmitowany w telewizji kolorowej. Przyjęcie planu pięcioletniego z projektami wielkich inwestycji przemysłowych, m.in. Hutą Katowice.

Pomorska Teka Edukacyjna

creative

Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska (CC BY-NC-ND 3.0 PL)
Więcej informacji tutaj.

Pomorska Teka Edukacyjna traktowana jest jako kompletny zbiór, przedziały czasowe (1939-1945; 1946-1969; 1970-1990) są zamkniętymi utworami i każde dodatkowe użycie poszczególnych elementów strony (np. zdjęć) wymaga odrębnej pisemnej zgody.

Znajdz-nas-na-facebooku