Pomorska Teka Edukacyjna

Wprowadzenie historyczne
Kalendarium

Wprowadzenie historyczne: Stalinizm (1949-1955)

Całkowite zdobycie i konsolidację władzy przez PZPR od 1949 r. przekuto na polską wersję sowieckiego stalinizmu. Kontroli ideologicznej zostało poddane całe społeczeństwo, które władza wtłoczyła w ramy wielu organizacji masowych i formowała, chcąc stworzyć wzór nowego człowieka-komunisty. Nad wszystkim i wszystkimi stała partia i jej wódz. Głównym odniesieniem był Józef Stalin uroczyste obchody jego urodzin w 1949 r. przerodziły się w histeryczny festiwal czołobitności, jednak na gruncie polskim podobne przejawy kultu jednostki dotyczyły Bolesława Bieruta. Intensywna i prowadzona za wszelką cenę industrializacja i zbrojenia, wszechwładza agentów UB oraz permanentne, organizowane co kilka dni pochody, święta i rytuały pozostawiły głęboki ślad na psychice ludzi doświadczających stalinizmu. Codzienność polskiego robotnika i chłopa wbrew temu co głosiły partyjne slogany i plakaty to ogromne ubóstwo i stałe zaciskanie pasa. Konsekwencją tej sytuacji były przede wszystkim wypadki w Poznaniu w 1956 r., które ostatecznie zapoczątkowały proces odsuwania polskich stalinistów od władzy.

Stalinizm na Pomorzu w warstwie politycznej i gospodarczej nie różnił się od tego, co działo się w innych rejonach kraju. Był to czas intensywnej propagandy, masówek, wprowadzania nowych świąt, organizowania pochodów i akcji mobilizujących do bicia kolejnych rekordów i podwyższania wskaźników produkcji. Charakterystycznym rysem tego okresu jest (tak jak w przypadku innych tzw. Ziem Odzyskanych) intensywne powstawanie dużej liczby Państwowych Gospodarstw Rolnych oraz kolektywnych Spółdzielni Produkcyjnych, które skutecznie osłabiały tradycyjną pozycję rolnictwa indywidualnego. Drugim aspektem charakterystycznym dla Pomorza jest intensywna rozbudowa potencjału stoczni jako wielkoprzemysłowej wizytówki regionu i elementu wielkich planów reindustrializacji kraju według instrukcji sowieckich. Tysiące stoczniowców i wielkie taśmowo budowane statki staną się wizytówką nowej władzy, choć w tym czasie granice były szczelnie zamknięte i pilnowane przez liczne patrole pograniczników, wypatrujących wrogiego desantu wojskowego na plażach polskiego Bałtyku. Wielkie zbrojenia i kolektywizacja odbijały się jednak bardzo wyraźnie na ugruntowaniu powszechnego zubożenia społeczeństwa, które wciąż zmuszano do kolejnych danin i wyrzeczeń.

 

Kalendarium

1949

1 stycznia – oficjalnie powstają Państwowe Gospodarstwa Rolne, które zastępują działające do 1947 r. Państwowe Nieruchomości Ziemskie.

11 stycznia – likwidacja Ministerstwa Ziem Odzyskanych, kilka dni potem usunięcie Gomułki ze stanowiska ministra i wicepremiera.

25 stycznia – w Moskwie powstaje Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG), do której wstępują kontrolowane przez komunistów kraje. RWPG staje się stałym instrumentem gospodarczego podporządkowania i wykorzystania krajów bloku wschodniego przez ZSRR.

styczeń – na zjeździe literatów oficjalnie przyjęcie socrealizmu jako obowiązującego kierunku w twórczości, w ciągu kolejnych miesięcy podobne uchwały podejmą zjazdy plastyków, aktorów, kompozytorów i filmowców.

kwiecień – ustawa o likwidacji analfabetyzmu.

1 maja – po raz pierwszy w Polsce i na Pomorzu władze organizują w wielu miejscach państwowe ceremonialne pochody z okazji Święta 1 Maja. Święto Pracy oficjalnie wpisano do kalendarza świąt państwowych w 1950 r.

czerwiec – koło Krakowa rozpoczyna się budowa Nowej Huty, wielkiego kombinatu hutniczego, jednego z głównych symboli Polski Ludowej.

2 września – w miejsce wielu działających do tego czasu organizacji kombatanckich powstaje jeden koncesjonowany przez władze Związek Bojowników o Wolność i Demokrację (ZBOWiD).

7 listopada – sowiecki marszałek Konstanty Rokossowski zostaje mianowany marszałkiem Polski i obejmuje stanowisko polskiego ministra obrony narodowej. Jego obecność i znaczenie w stalinowskiej Polsce były wyrazem całkowitego podporządkowania polskiej armii interesom i polityce Moskwy.

27 listopada – z niewielkich grup ludowców chętnych do współpracy z komunistami i niezrażonych ich wcześniejszą polityką wobec zdelegalizowanego PSL Mikołajczyka powstaje oficjalnie Zjednoczone Stronnictwo Ludowe, koncesjonowana przez władze partia ludowa.

21 grudnia – władze i mieszkańcy wszystkich gromad i gmin w Polsce, także na Pomorzu, świętują 70. rocznicę urodzin Józefa Stalina. Do sowieckiego przywódcy w Moskwie wysłane są z Polski dziesiątki tysięcy listów oraz prezentów.

grudzień – oficjalne zakończenie prac odwadniających na Żuławach Wiślanych zatopionych i zniszczonych powodzią przez Niemców w 1945 r. .

1950

7 marca – ustawa o przymusie pracy dla wszystkich obywateli Polski.

20 marca – ustawa o terenowych organach włazy państwowej. Dotychczasowe tradycje i stanowiska samorządowe zostają zniesione i zmienione na wzór sowiecki. Zlikwidowano stanowisko wójta gminy i instytucję Zarządu Gminnego. Władzę sprawować ma kilkuosobowe Prezydium Gminnej Rady Narodowej oraz jego wydziały i komisje.

14 kwietnia – porozumienie Episkopatu z rządem w zamian za prawo do nauczania religii w szkołach, wydawania prasy religijnej i dalsze istnienie Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Kościół popiera prowadzoną przez komunistów odbudowę państwa, potępia „bandy podziemia” i działalność antypaństwową. W sprawach wiary uznaje się prymat papieża, w sprawach politycznych i społecznych episkopat ma wykonywać decyzje władz.

wiosna – propagandowa akcja zbierania podpisów pod apelem Światowej Rady Pokoju (tzw. apel sztokholmski) dotyczącym wyrzeczenia się stosowania broni atomowej. W Polsce podpisy składa kilkadziesiąt milionów ludzi.

czerwiec – władze polskie podają w publicznym komunikacie, że klęska w uprawach wywołana działaniem stonki ziemniaczanej została spowodowana przez „zachodnich imperialistów”, którzy zrzucali ją z samolotów nad polskimi plażami, skąd stonka weszła na pola uprawne.

6 lipca – w Zgorzelcu premierzy Polski i Niemieckiej Republiki Demokratycznej podpisują układ uznający obecny przebieg granicy na Odrze i Nysie.

21 lipca – uchwalenie przez sejm planu 6-letniego. Głównym zadaniem jest narzucona przez Sowietów intensywna rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego.

28 października – nagła decyzja władz o wymianie pieniędzy i denominacji złotego. Przez nieuprawniony i narzucony z góry przelicznik większość ludności traci oszczędności całego życia. Jednocześnie wprowadzono zakaz posiadania dewiz, złota i platyny.

1951

20 stycznia – pod fałszywym pretekstem szpiegostwa władze aresztują biskupa kieleckiego Czesława Kaczmarka, w publicznym procesie otrzyma on potem karę wielu lat więzienia. Wydarzenie to zapoczątkowuje zaostrzenie kursu komunistów wobec polskiego Kościoła.

1 lutego – pracownik kulturalny polskiej ambasady w Paryżu Czesław Miłosz opuszcza placówkę i prosi o azyl polityczny we Francji.

8 lutego – w więzieniu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego przy ul. Rakowieckiej w Warszawie zostaje stracony major Zygmunt Szendzielarz ps. „Łupaszka”, oficer Wojska Polskiego i Armii Krajowej, dowódca 5. Brygady Wileńskiej AK, dwukrotny kawaler orderu Virtuti Militari.

1 marca – w więzieniu mokotowskim wykonane zostają wyroki śmierci na siedmiu członkach IV Zarządu Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość: Łukaszu Cieplińskim, Mieczysławie Kawalcu, Józefie Batorym, Adamie Lazarowiczu, Franciszku Błażeju, Karolu Chmielu i Józefie Rzepce.

4 marca – w Trójmieście zostaje uruchomiona Szybka Kolej Miejska.

sierpień – w Warszawie przed sądem odbywa się pokazowy proces „grupy generałów” oskarżonych o spisek przeciw polskim władzom i szpiegostwo na rzecz krajów zachodnich. Zapadają wysokie kary więzienia i wyroki śmierci. Wszyscy oskarżeni są przedwojennymi oficerami WP. W ten sposób z wojska pozbyto się ponad 100 przedwojennych żołnierzy pamiętających czasy II RP.

2 sierpnia – Władysław Gomułka zostaje aresztowany i osadzony w areszcie domowym.

wrzesień – w polskich szkołach wszystkich szczebli obowiązkowe staje się nauczanie języka rosyjskiego.

1952

5 kwietnia – podpisana zostaje umowa rządowa na wykonanie w Warszawie gmachu Pałacu Kultury i Nauki jako daru narodu radzieckiego dla narodu polskiego.

3 maja – rozpoczyna się nadawanie rozgłośni polskiego radia Wolna Europa, kierowanej przez Jana Nowaka-Jeziorańskiego. Zakłócane i zagłuszane przez komunistyczne władze audycje Wolnej Europy są masowo słuchane przez społeczeństwo i stanowią w komunistycznej Polsce alternatywne źródło informacji wobec oficjalnej partyjnej propagandy.

wiosna – wprowadzono obowiązkowe dostawy produktów rolnych: mleka, zboża, mięsa obowiązujące rolników indywidualnych, jednocześnie wiele produktów codziennego użytku zaczęto ponownie obejmować systemem kartkowej reglamentacji.

22 lipca – uchwalenie nowej konstytucji przez sejm. Przyjęcie m.in. nowej nazwy państwa: Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL), zniesienie urzędu prezydenta państwa, zastępionego kolegialną Radą Państwa. Ustanowienie Warszawy stolicą Polski. Konstytucja zapewnia szerokie swobody demokratyczne, w praktyce jej zapisy w tym względzie nie są uznawane.

26 października – odbywają się drugie po wojnie wybory do sejmu. Według oficjalnych danych uczestniczy w nich ponad 95% uprawnionych do głosowania, a na jedyną listę kandydatów popieranych przez władze oddano 99,8% głosów. Podobnie wysokie i nieprawdopodobne wyniki oficjalne każdych wyborów publikowano do końca PRL.

21 listopada – premierem PRL zostaje Bolesław Bierut, dzień wcześniej nowy sejm zgodnie z nową konstytucją zniósł sprawowany przez niego urząd prezydenta i wybrał Radę Państwa.

1953

3 stycznia – zniesiony zostaje wprowadzony rok wcześniej system reglamentacji żywności (kartki), jednak dostępna na rynku żywność bardzo drożeje.

styczeń – początek regularnej emisji programu telewizyjnego w Polsce.

24 lutego – w więzieniu mokotowskim w Warszawie zostaje powieszony po sfingowanym procesie gen. August Emil Fieldorf ps. „Nil”, jeden z bohaterów polskiego podziemia antyhitlerowskiego.

5 marca – śmierć Józefa Stalina, która w konsekwencji spowodowała początek zmian systemu komunistycznego w ZSRR i krajach zależnych, chociaż nie stało się to od razu.

7 marca – na cześć zmarłego Stalina miasto Katowice i województwo katowickie zostają przemianowane na Stalinogród i województwo stalinogrodzkie, tego samego dnia budowany w Warszawie Pałac Kultury i Sztuki otrzymuje imię Józefa Stalina.

8 maja – biskupi polscy kierują do rządu PRL list, który przeszedł do historii pod nazwą Non possumus (nie możemy) – nie godzą się na dalsze ustępstwa i upokorzenia Kościoła i księży w stalinowskiej Polsce.

25 września – aresztowanie prymasa Polski Stefana Wyszyńskiego przez władze pod zarzutem „wrogiej działalności antypaństwowej”.

5 grudnia – na Zachód ucieka ppłk Józef Światło, wicedyrektor Departamentu X Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Wkrótce potem na falach radia Wolna Europa zaczęto nadawać jego audycje, w których mówił o działaniu organów bezpieczeństwa w stalinowskiej Polsce oraz życiu i zwyczajach komunistycznych dygnitarzy.

1954

21 stycznia – budowany od 5 lat kombinat metalurgiczny w Nowej Hucie otrzymuje imię patrona, którym zostaje wódz bolszewików Włodzimierz Ilicz Lenin.

25 stycznia – premiera pierwszego kolorowego filmu produkcji polskiej Przygoda na Mariensztacie.

10-17 marca – II Zjazd PZPR, rotacja na stanowiskach władzy. Bierut rezygnuje ze stanowiska premiera rządu, nowym-starym premierem zostaje mianowany Józef Cyrankiewicz. Przetrwał na tym stanowisku do grudnia 1970 r.

1 maja – w Gdańsku otwarty zostaje Miejski Ogród Zoologiczny Wybrzeża oraz Ogród Botaniczny w Oliwie wraz z palmiarnią.

25 września – nowa ustawa znosi dotychczasowy porządek administracyjny. Zlikwidowane zostają gminy, a na ich miejsce powołane są mniejsze gromady. Organem władzy najniższego szczebla są odtąd Gromadzkie Rady Narodowe i ich Prezydia. Podział na gromady przetrwał w strukturze administracyjnej Polski do reformy w 1972 r.

5 grudnia – przeprowadzono wybory do nowych rad narodowych po reformie ogłoszonej kilka miesięcy wcześniej.

7 grudnia – rozwiązane zostaje Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, jest to jeden z efektów nadawanych w tym czasie w Wolnej Europie i słuchanych nielegalnie w całej Polsce audycji Józefa Światły. Na miejsce rozwiązanego MBP powołane zostają samodzielne Ministerstwo Spraw Wewnętrznych oraz Komitet ds. Bezpieczeństwa Publicznego przy Radzie Ministrów.

13 grudnia – Władysław Gomułka zostaje zwolniony z więzienia i umieszczony w areszcie domowym.

1955

21-24 stycznia – III Plenum PZPR. W czasie dyskusji dało się odczuć pierwsze symptomy zmierzchu stalinizmu. Krytyce poddane zostają m.in. „wypaczenia w pracy partii i aparatu państwowego”, mocno skrytykowano także poprzednie kierownictwo i działalność rozwiązanego miesiąc wcześniej Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego.

26 stycznia – premiera pierwszego filmu Andrzeja Wajdy Pokolenie.

14 maja – na konferencji w Warszawie przedstawiciele ZSRR i krajów satelickich podpisują umowę powołującą do życia wspólny sojusz wojskowy zwany Układem Warszawskim. Propagandowo przedstawiany jako obronny, faktycznie miał charakter ofensywny. Układ jest dowodzony i uzbrajany przez sztab wojskowy w Moskwie.

22 lipca – w Warszawie otwarto oficjalnie Stadion Dziesięciolecia oraz Pałac Kultury i Nauki im. Stalina.

sierpień – w Warszawie odbywa się V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów z udziałem ponad 30 tys. gości z całego świata. Jest to pierwszy w PRL kontakt społeczeństwa z przedstawicielami „zgniłego, kapitalistycznego Zachodu”.

sierpień – na łamach tygodnika „Nowa Kultura” ukazuje się Poemat dla dorosłych Adama Ważyka, jest to pierwszy oficjalny tekst literacki, który krytykuje władzę.

wrzesień – w odmienionej formie ukazuje się pierwszy numer tygodnika „Po prostu”, skierowanego do studentów i młodej inteligencji. Tygodnik szybko staje się środkiem wyrazu zwolenników zmian politycznych i społecznych w Polsce.

grudzień – zostaje zlikwidowana Powszechna Organizacja Służba Polsce.

1956

5 stycznia – w Warszawie odbywa się pierwsze inauguracyjne zebranie Klubu Krzywego Koła, który staje się ośrodkiem krytycznej i niezależnej wymiany poglądów na tematy polityczne, społeczne, kulturalne i filozoficzne.

14-25 lutego – w Moskwie odbywa się XX Zjazd Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, podczas którego poddaje się jest oficjalnej krytyce stalinowski kult jednostki, postępowanie organów bezpieczeństwa wobec realnych i wyimaginowanych „przeciwników politycznych”, uznaje się prawo narodów do „różnych dróg dochodzenia do socjalizmu”, zapowiada się także rehabilitację ofiar stalinizmu. Szczególne wrażenie wywiera na zjeździe wygłoszony przez I sekretarza KPZR Nikitę Chruszczowa tajny referat, w którym bez ogródek i w wielu szczegółach przedstawiono patologie systemu stalinowskiego oraz mechanizmy prześladowań milionów jego ofiar. Mimo zakazów tekst tajnego referatu dzięki polskim delegatom na zjazd przedostaje się do Polski, jest kopiowany przez działaczy PZPR i kolportowany oraz czytany w całym kraju. Zawarta w nim wiedza o mechanizmach stalinizmu znacznie wpłynęła na zmianę nastrojów w kraju i dążenie do zmiany rządzącej w PRL ekipy stalinowskich działaczy.

12 marca – w Moskwie umiera Bolesław Bierut.

20 marca – I sekretarzem PZPR zostaje Edward Ochab.

wiosna – władze ogłaszają amnestię, z więzień w Polsce wychodzi ponad 30 tys. więźniów, w tym wielu skazywanych wcześniej członków podziemia, byłych wojskowych II RP i żołnierzy AK. Oficjalnie rozpoczynają się procesy rehabilitacyjne, złagodzona jest ingerencja cenzury w prasie.

28 czerwca – dochodzi do robotniczej demonstracji i masakry w Poznaniu, znanej jako Poznański Czerwiec. Demonstrację pod hasłem „Chleba i wolności” rozpoczynają robotnicy największych zakładów przemysłowych Poznania, do których pod komitetem wojewódzkich PZPR dołączają dziesiątki tysięcy mieszkańców miasta. Protestujący zdobywają m.in. więzienie, uwolniają przetrzymywanych w nim więźniów i przejmują magazyn broni. Oddziały regularnego wojska są rozbrajane, a żołnierze bratają się z demonstrantami. Powstanie spacyfikowane zostaje dopiero przez specjalne odziały wojskowe wysłane do Poznania ze Śląska. Wojsko używa ostrej amunicji. Ginie kilkadziesiąt osób, a kilkaset zostaje rannych.

26 sierpnia – na Jasnej Górze w Częstochowie przy udziale około miliona wiernych złożone zostają Jasnogórskie Śluby Narodu zredagowane przez prymasa Stefana Wyszyńskiego. Wierni domagają się jego zwolnienia z internowania oraz zmiany sytuacji w kraju.

19-21 października – odbywa się VIII plenum KC PZPR, na którym nowym przewodniczącym partii zostaje zwolniony wcześniej z aresztu domowego Władysław Gomułka. Na obrady bez uprzedzenia przybywa delegacja radziecka z Nikitą Chruszczowem, która próbuje opanować sytuację poprzez groźbę sowieckiej interwencji w Polsce i wstawienie na stanowiska popieranych przez siebie działaczy komunistycznych. Ostatecznie Moskwa aprobuje Gomułkę jako nowego I sekretarza PZPR.

24 października – Władysław Gomułka wygłasza przemówienie do kilkuset tysięcy osób podczas wiecu na Placu Defilad w Warszawie, wzywa do powrotu do domów i do pracy. Jest to definitywny koniec stalinizmu i początek krótkiej tzw. odwilży gomułkowskiej. Ekipa Gomułki rządzi w Polsce do grudnia 1970 r.

28 października – władze państwowe zwalniają z internowania prymasa Stefana Wyszyńskiego.

28 października – w Gdyni odbywa się zebranie założycielskie Zrzeszenia Kaszubskiego (od 1964 r. działa jako Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie).

4 grudnia – reaktywacja Związku Harcerstwa Polskiego, które oddziela się od powstałego w czasach stalinowskich Związku Młodzieży Polskiej.

10 grudnia – zarzucenie dotychczas obowiązujących stalinowskich nazw i przywrócenie pierwotnej nazwy miasta Katowice i województwa katowickiego.

grudzień – oznaki odwilży na linii państwo-Kościół: uchylony zostaje dekret z 1953 r. o obsadzaniu stanowisk kościelnych przez władze, wprowadza się  ponownie dobrowolne lekcje religii do szkół, znów zaczyna się też ukazywać związany ze środowiskami katolickimi krakowski „Tygodnik Powszechny”.

Pomorska Teka Edukacyjna

creative

Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska (CC BY-NC-ND 3.0 PL)
Więcej informacji tutaj.

Pomorska Teka Edukacyjna traktowana jest jako kompletny zbiór, przedziały czasowe (1939-1945; 1946-1969; 1970-1990) są zamkniętymi utworami i każde dodatkowe użycie poszczególnych elementów strony (np. zdjęć) wymaga odrębnej pisemnej zgody.

Znajdz-nas-na-facebooku