Pomorska Teka Edukacyjna

DOKUMENT
FABUŁA

 

DOKUMENT

Elegia na śmierć „Roja”, reż. J. Zalewski, 2007, czas trwania: 30’00”

Bohaterem filmu jest Mieczysław Dziemieszkiewicz „Rój”, działający na północnym Mazowszu (na obszarze, który czasem nazywany był Republiką Kurpiowską) ostatni dowódca XVI Okręgu Pogotowia Akcji Specjalnej Narodowego Zjednoczenia Wojskowego . Przykład losów „Roja” ilustruje antykomunistyczne cele i metody walki żołnierzy NZW z przedstawicielami nowej władzy (w tym wyroki na ubekach, milicjantach, konfidentach, prokuratorach; także odbijanie więźniów z komunistycznych więzień). O „Roju” i innych żołnierzach mówią świadkowie tamtych wydarzeń, zwracając uwagę na dyscyplinę, religijność i niezłomność oddziałów (w tym ryngrafy oraz naszywki z napisem: „Śmierć wrogom ojczyzny”). „Rój” zginął – wcześniej zdradzony przez narzeczoną – w 1951 r. w obławie kilkuset żołnierzy i funkcjonariuszy Korpusu Bezpieczeństwa Publicznego, UB i MO. Realizator filmu Jerzy Zalewski postanowił pozostać przy temacie i po kilku latach wyreżyserował film fabularny pt. Historia Roja, czyli w ziemi lepiej słychać.

 

Polska Kronika Filmowa, nr 29, 1945, czas trwania: 7’00”

Numer Polskiej Kroniki Filmowej poświęcony sprawie ujawnienia się byłych żołnierzy podziemia antykomunistycznego po apelu pułkownika Jana Mazurkiewicza „Radosława” jesienią 1945 r. Lektor kroniki filmowej przekonuje, że byli łagodnie traktowani. Dla potwierdzenia sympatii władzy wobec przedstawicieli Polski przedwojennej w filmie zaprezentowano uroczystość legalizacji oddziału, której centralnym punktem jest Msza św. z udziałem przedstawicieli Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. „Chwała Bogu na wysokościach, a na ziemi pokój ludziom dobrej woli” mówi z przejęciem lektor i dodaje: „W miłości i zjednoczeniu idźmy razem w życie”. Ta braterska aura zostaje złamana w drugiej części filmu, poświęconej oddziałom Narodowych Sił Zbrojnych („NSZ-etowskie bandy morderców uprawiają zbrodniczą i rabunkową działalność, podszywając się pod nazwę Armii Krajowej”). W relacji z jednego z procesów (Grupy Egzekucyjnej „Błyskawica”) PKF prezentuje żołnierzy NSZ jako pospolitych bandytów.

Na szlaku wielkiej odbudowy, reż. J. Szelubski, 1947, czas trwania: 16’00”

Film dokumentalny złożony z materiałów Polskiej Kroniki Filmowej. Panorama różnorodnych działań podejmowanych w odbudowującym się kraju, które autorzy kroniki uznali za istotne. Pojawiają się więc kwestie tzw. Ziem Odzyskanych i repatriantów, którzy (z ochotą) je zaludniają, wysiedlenia Niemców, procesy zbrodniarzy hitlerowskich, powroty Polaków do kraju (w tym artystów takich jak Julian Tuwim), odbudowy wsi, UNRRA, elektryfikacja kin objazdowe, wczasy dla ludzi pracy, referendum z czerwca 1946 r. i in. Film optymistyczny, odwołujący się do entuzjazmu odbudowy. Kończy się życzeniami Szczęśliwego Nowego Roku podającymi z ust Bolesława Bieruta i zachętą do głosowania na Blok Demokratyczny w wyborach ze stycznia 1947 r.

 

Wolność i Niezawisłość, reż. S. Górski, 2014, czas trwania: 46’00”  

Dokument o jednej z najważniejszych powojennych organizacji antykomunistycznych. Założony we wrześniu 1945 r. Ruch Oporu bez Wojny i Dywersji „Wolność i Niezawisłość” – bo tak brzmiała pełna nazwa organizacji – obok działalności politycznej prowadził także walkę zbrojną, traktując ją jako działanie obronne (atak na więzienia, posterunki milicji, likwidacja członków PPR, urzędników współpracujących z nową władzą, walka z oddziałami wojska i KBW). WiN, od początku aktywnie infiltrowany przez urząd bezpieczeństwa, w ciągu dwóch lat miał 4 dowódców (tzw. prezesów Zarządów), którzy trafili na ławę oskarżonych. Jedną z zalet filmu są fragmenty autentycznych nagrań dźwiękowych z procesów dowództwa WiN. Dydaktycznym walorem dokumentu jest prezentacja historii organizacji w kontekście ówczesnej polityki, z uwypukleniem najważniejszych wydarzeń powojennej historii (rola Armii Czerwonej, NKWD i Smierszu w zaprowadzaniu „nowego ładu”, PKWN, „proces szesnastu”, rola Mikołajczyka i PSL-u, sposób funkcjonowania stalinowskich sądów). Film dynamicznie zmontowany, z atrakcyjnymi wizualnie, animowanymi wstawkami, z dobrą oprawą muzyczną.

 

A potem nazwali go bandytą, reż. G.Królikiewicz, 2002, czas trwania: 55’00” 

Dokument Grzegorza Królikiewicza poświęcony Józefowi Kurasiowi „Ogniowi”, tyleż głośnemu, co kontrowersyjnemu dowódcy oddziałów podziemia antykomunistycznego na Podhalu, ale także (wcześniej) żołnierzowi Wojska Polskiego, Konfederacji Tatrzańskiej, Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich (w tym okresie współpracował z Armią Ludową i partyzantką sowiecką). Kuraś tworzył następnie Milicję Obywatelską w Nowym Targu, otrzymał (z rąk Zofii Gomułkowej) nominację na szefa Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Nowym Targu – ostatecznie wrócił do partyzantki i walczył z nową władzą. Jak widać, już same losy Kurasia „Ognia” pełne są sprzeczności. Kontrowersje wzbudzają także jego akcje zbrojne, jest oskarżany przez niektórych świadków i historyków o zabijanie Żydów i gwałcenie kobiet, choć inni historycy i współpracownicy „Ognia” temu zaprzeczają. Grzegorz Królikiewicz sięgnął w swoim filmie do wspomnień dawnych żołnierzy, ubeków, uczestników wydarzeń i świadków, ułożył z ich wypowiedzi ciąg relacjonujący losy „Ognia” (nie dodając nic od siebie, jeśli nie liczyć eksperymentów w warstwie wizualnej), ale nie zamazał wyżej opisanych sprzeczności, konfrontując wspomnienia tych, którzy uważali „Ognia” za bohatera, ze wspomnieniami tych, którzy mieli go za bandytę. W tym sensie film ten jest nie tylko o losach Kurasia, ale także o pamięci jako – tak popularnym współcześnie, a tak niepewnym – materiale do budowania obrazu przeszłości.

A potem nazwali go bandytą-film

FABUŁA

Generał Nil, reż. R. Bugajski, 2009, czas trwania: 120’00”
Film dostępny na Netflix.com

Sprawnie opowiedziany filmy fabularny o ostatnich, powojennych latach jednego z czołowych dowódców Polski Podziemnej, generała Augusta Fieldorfa „Nila”, dowódcy Kedywu (Kierownictwa Dywersji Komendy Głównej Armii Krajowej). Po powrocie z zesłania na Syberię w 1947 r. (dokąd Fieldorf trafił pod fałszywym nazwiskiem, nierozpoznany przez władze komunistyczne) „Nil” rezygnuje z działalności konspiracyjnej, uważa ją – w kontekście sytuacji wewnętrznej i geopolitycznej – za bezcelową. Nie uchroni go to od aresztowania, pokazowego procesu na podstawie sfingowanych dowodów i śmierci w 1953 r. Generał „Nil” – wierny żołnierskiemu słowu – odrzuca propozycje współpracy z UB. Film Bugajskiego to portret przedwojennego oficera, dla którego honor (niezależnie od oceny doraźnej sytuacji) był wartością kluczową. W pamięć zapada m.in. scena posiedzenia Sądu Najwyższego, na którym odrzucona została prośba o ułaskawienie – ilustruje ona pozór niezawisłości sądu i faktyczną akceptację tzw. morderstw sądowych; także scena wyprowadzania Fieldorfa z celi przed wykonaniem wyroku i hołd oddany przez uwięzionych w tej samej celi żołnierzy niezłomnemu dowódcy robią silne wrażenie. Ciekawie zaprezentowane zostały także postaci ówczesnych szefów MBP, w tym słynnego Józefa Różańskiego.

Róża, reż. W. Smarzowski, 2011, czas trwania: 94’00”
Film dostępny na Netflix.com

Film przybliża zapomnianą tragedię Mazurów w momencie wkraczania Armii Czerwonej na tereny dawnych Prus Wschodnich w 1945 r. We właściwy dla swojego kina brutalny sposób pokazuje Smarzowski zbrodnie dokonywane przez sowieckich żołnierzy na ludności cywilnej (wstrząsająca scena zbiorowego gwałtu na mazurskich kobietach). Prezentuje także proceder wysiedlania Mazurów – traktowanych przez dowództwo radzieckie oraz nowe komunistyczne władze jako Niemców – i zasiedlania tych ziem przez Polaków z Litwy. Na tym tle rozkwita – pełne gorzkiej pamięci o zbrodniach – uczucie pomiędzy byłym żołnierzem AK a Mazurką, żoną zabitego żołnierza Wehrmachtu. I jeśli gdzieś szukać słabości tego znakomicie wyreżyserowanego obrazu, to w pierwszych partiach filmu, w których główny bohater decyduje się przekazać Róży pamiątki po jej zmarłym mężu – pomimo tego, że we wcześniejszych scenach (których akcja dzieje się podczas powstania warszawskiego) widział, jak niemieccy żołdacy najpierw gwałcą, a potem zabijają jego żonę.

Pomorska Teka Edukacyjna

creative

Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska (CC BY-NC-ND 3.0 PL)
Więcej informacji tutaj.

Pomorska Teka Edukacyjna traktowana jest jako kompletny zbiór, przedziały czasowe (1939-1945; 1946-1969; 1970-1990) są zamkniętymi utworami i każde dodatkowe użycie poszczególnych elementów strony (np. zdjęć) wymaga odrębnej pisemnej zgody.

Znajdz-nas-na-facebooku