Pomorska Teka Edukacyjna

Wprowadzenie historyczne
Kalendarium

Wprowadzenie historyczne: Narodziny systemu władzy (1946-1948)

W pierwszych kilku latach po zakończeniu wojny większość czasu i energii społecznej poświęcona była na odtwarzanie zerwanych więzi społecznych: powroty do rodzin, podróże, przemieszczenia, często na nowe ziemie, poszukiwanie stabilizacji życiowej po wieloletnim okresie wojny i stałego zagrożenia życia. W tle tego społecznego procesu toczyła się polityka. Nowe polskie komunistyczne władze zdawały sobie sprawę ze swojej kadrowej słabości i małego poparcia społecznego. Z tego względu pierwsze lata władzy cechowały się ostrożnością, ścisłym i w większości zatajonym oparciem o doradców sowieckich oraz zachowywaniem pozorów kontynuacji wzorców przedwojennych w rytuałach, świętach, czy prawodawstwie. Nową Polskę z perspektywy propagandy nazywano „demokratyczną” i do czasu spacyfikowania opozycji politycznej w postaci PSL Mikołajczyka i podziemia zbrojnego nie nadawano władzom oficjalnych atrybutów komunistycznych, czy sowieckich. Przełomem były wybory ze stycznia 1947 roku oraz narzucona potem przez Sowietów konsolidacja władzy, w tym powstanie systemu monopartyjnego w 1948 roku.

Dla Pomorza Gdańskiego pierwsze powojenne lata to przede wszystkim wielka akcja osiedleńcza związana z setkami tysięcy ludzi przenoszącymi tutaj swoje „nowe” życie. Jednocześnie w tym samym czasie na zachód za Odrę wysyłane były liczne transporty z wysiedlanymi Niemcami. W ten sposób w szybkim tempie dokonała się tutaj prawie całkowita wymiana ludności – miejsce Niemców zajęli Polacy przenoszeni m.in. z Mazowsza, Kieleckiego, Zabużanie z terenów przejętych przez ZSRR oraz mieszkańcy Wilna. W 1947 roku w grupie „nowej” pomorskiej ludności pojawiła się także charakterystyczna mniejszość ukraińska przeniesiona na tzw. Ziemie Odzyskane w ramach Akcji „Wisła”. Pierwsze powojenne lata to także początki odbudowy gospodarczej Pomorza, odgruzowywania miast i wsi, uruchamiania pierwszych zakładów i stoczni oraz osuszania zalanych wodą terenów Żuław. Tłem tych wielkich procesów było także polityczne przejmowanie władzy na nowych terenach przez ludzi, których nowa władza obdarzała pełnym zaufaniem. W obliczu konfrontacji z machiną propagandową i wojskową komunistów pomorska konspiracja wojskowa, związana ze środowiskami poakowskimi oraz oficjalnie tolerowana opozycja w postaci Mikołajczykowskiego PSL szybko zostały zlikwidowane.

Kalendarium

1945

30 marca – zdobycie Gdańska przez wojska sowieckie i polskie. Rząd Tymczasowy w porozumieniu z Krajową Radą Narodową ustawą powołuje do istnienia województwo gdańskie. W jego skład weszło 5 przedwojennych polskich powiatów: gdyński, kartuski, kościerski, tczewski i starogardzki oraz teren byłego Wolnego Miasta Gdańska. Pierwszym wojewodą został Mieczysław Szczęsny-Okęcki. Władza administracyjna miała podział trójstopniowy: województwa dzieliły się na powiaty, a te z kolei na gminy. Najmniejsza jednostką samorządową w każdej gminie było sołectwo (gromada) obejmujące jedną miejscowość lub grupę zabudowań. Polskie władze każdego szczebla powstawały na terenie Pomorza w okresie od marca do września 1945 roku, w miarę zajmowania terenu przez wojska polskie i sowieckie oraz napływu nowych polskich osadników. Do jesieni 1945 roku faktyczną władzę w terenie sprawują sowieckie komendantury wojenne.

8 kwietnia – w Gdyni odbyły się zaślubiny z morzem żołnierzy polskiej I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte.

21 kwietnia – w Moskwie premier kierowanego przez komunistów Rządu Tymczasowego RP  Edward Osóbka-Morawski i premier ZSRR Józef Stalin podpisali Traktat o przyjaźni, wzajemnej pomocy i współpracy obu krajów. Układ w sposób oficjalny sankcjonował podległość nowych polskich władz wobec Moskwy i sankcjonował wytyczony przez Sowietów przebieg nowej polskiej granicy wschodniej.

8 maja – w Berlinie podpisano akt bezwarunkowej kapitulacji hitlerowskiej III Rzeszy.

9 maja – Koniec działań wojennych w Europie. Kapitulacja ostatniego zgrupowania wojsk niemieckich u ujścia Wisły i w okolicach Stutthofu. Wejście Sowietów do Sztutowa i do obozu KL Stutthof. Na terenie obozu KL Stutthof znajdowało się około 100 więźniów oraz kilkanaście tysięcy niemieckich uchodźców z Prus Wschodnich i robotników przymusowych różnych narodowości.

19 maja – w Gdyni ukazuje się pierwszy numer Dziennika Bałtyckiego. Miał cztery kartki papieru i 3 tys. nakładu.

24 maja – dekretem prezydenta Krajowej Rady Narodowej w Gdańsku powołano do istnienia pierwszą polską wyższą uczelnię – Politechnikę Gdańską.

8 czerwca – starosta powiatu gdańskiego zwiedza teren byłego KL Stutthof. Była to pierwsza wizyta przedstawiciela polskich władz na terenie obozu po wojnie.

10 czerwca – pierwsza wizyta i oględziny polskich śledczych, z Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, na terenie byłego KL Stutthof.

17 czerwca – na terenie byłego KL Stutthof pracę ukończyła ostatnia z kilku sowieckich komisji śledczych kolejno badających pozostałości poobozowe.

28 czerwca – powołanie w Warszawie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej. Był on wynikiem porozumienia wspieranych przez Stalina polskich komunistów z częścią polityków polskiej emigracji ze Stanisławem Mikołajczykiem na czele. Premierem rządu został Edward Osóbka-Morawski. Rząd szybko został uznany przez ZSRR, USA, Wielką Brytanię, Francję i inne państwa koalicji antyhitlerowskiej. Jego uznania odmówiły polskie władze emigracyjne w Londynie.

29 czerwca – rozpoczęło nadawanie Polskie Radio Gdańsk. Z góry Gradowej, w zainprowizowanym studio rozbrzmiał z Gdańska polski głos – pierwsze zręby nowo powtającego Radia Gdańsk. Była to transmisja z uroczystości Święta Morza w Gdyni.

1 lipca – na ostatnim posiedzeniu przed rozwiązaniem uznająca władzę rządu londyńskiego konspiracyjna Rada Jedności Narodowej wydała odezwę Do Narodu Polskiego i Narodów Zjednoczonych, której symbolicznym zakończeniem był Testament Polski Walczącej.

22 lipca – uchwałą Krajowej Rady Narodowej w pierwszą rocznicę Manifestu PKWN (Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego) ustanowiono Narodowe Święto Odrodzenia Polski, najważniejsze święto państwowe komunistycznej Polski (obchodzone do 1990 roku).

27 lipca – do Polski z emigracji powrócił po latach wojennej tułaczki prymas August Hlond.

2 sierpnia – nowe polskie władze w Warszawie ogłaszają amnestię dla ukrywających się członków podziemia antyhitlerowskiego i antysowieckiego. Ujawniło się około 45 tysięcy osób, z których pewna część w wyniku następujących po amnestii represji organów bezpieczeństwa ponownie podjęła działalność w konspiracji antysowieckiej.

sierpień – konferencja szefów wielkich mocarstw ustaliła i zatwierdziła przebieg nowej zachodniej granicy Polski ze Szczecinem oraz na linii Odry i Nysy Łużyckiej.

22 sierpnia – powstaje reaktywowane Polskie Stronnictwo Ludowe ze Stanisławem Mikołajczykiem na czele. Była to jedyna realna i legalna siła polityczna stanowiąca w ówczesnej sytuacji alternatywę wobec rządzących komunistów.

2 września – w Warszawie powstała konspiracyjna cywilno-wojskowa organizacja Wolność i Niezawisłość (WiN). Jej pierwszym szefem został płk. Jan Rzepecki. Była to w latach 1945-1947 największa kadrowo organizacja podziemia antykomunistycznego.

21 września – do portu w Gdyni zawinął pierwszy po wojnie polski statek wracający z wojennej tułaczki – parowiec Kraków. Jesienią tego roku do Polski wróciła większość polskiej floty wojennej i handlowej uczestnicząca w II wojnie światowej lub internowana w portach neutralnych.

15 października – powstaje Państwowy Instytut Sztuk Plastycznych w Sopocie, późniejsza Akademia Sztuk Pięknych w Gdańsku.

24 października – Polska staje się członkiem ONZ (Organizacja Narodów Zjednoczonych).

13 listopada – działacz komunistyczny Władysław Gomułka zostaje mianowany Ministrem Ziem Odzyskanych. Ministerstwo w ciągu kilku lat miało zaludnić osadnikami i zintegrować gospodarczo nowe zachodnie poniemieckie tereny włączone w skład państwa polskiego

14 listopada – komisyjne wytyczenie granicy polsko-radzieckiej na Mierzei Wiślanej na wschód od Piasków w gminie Sztutowo.

grudzień – I Zjazd PPR (Polska Partia Robotnicza), sekretarzem generalnym został Władysław Gomułka.

1946

cały rok – intensywne i krwawe walki Wojska Polskiego z UPA (Ukraińska Powstańcza Armia) na polsko-ukraińskim pograniczu.

3 stycznia – ustawa KRN (Krajowa Rada Narodowa) o nacjonalizacji przemysłu. Wszystkie zakłady w 17 uznanych za kluczowe gałęziach przemysłu oraz inne zatrudniające powyżej 50 pracowników zostały przejęte (za odszkodowaniem) przez państwo. Był to początek procesu likwidacji prywatnej własności w powojennej Polsce.

styczeń – I Kongres PSL (Polskie Stronnictwo Ludowe) w Warszawie, prezesem partii został Stanisław Mikołajczyk.

14 lutego – pierwszy po wojnie Powszechny Spis Ludności.

luty – na Pomorzu z różnych mniejszych organizacji powstaje Polski Związek Byłych Więźniów Politycznych Hitlerowskich Więzień i Obozów Koncentracyjnych (PZBWP). We władzach okręgowych Związku zasiadło wielu byłych więźniów obozu Stutthof.

25 kwietnia–31 maja – w Gdańsku przed Specjalnym Sądem Karnym toczy się pierwszy proces stutthofski z udziałem 15 oskarżonych. Ogłoszony wyrok zasądzał: 11 kar śmierci, 2 orzeczenia kary więzienia oraz 2 uniewinnienia.

3 maja – tradycyjne i niezależne od władz obchody rocznicy uchwalenia konstytucji z 1791 r. zostały po raz pierwszy rozpędzone przez wojsko i milicję. Kilkaset osób zostało z tego powodu aresztowanych. Święto wykreślono potem z oficjalnego kalendarza uroczystości państwowych powojennej Polski.

28 czerwca – wszedł w życie ostateczny powojenny podział terytorialny kraju. Polska dzieliła się na 14 województw oraz dwa miasta wydzielone: Warszawę i Łódź.

30 czerwca – referendum ludowe w Polsce. Pierwszy plebiscyt badający poparcie dla nowej władzy („3xTAK”). Wyniki zostały sfałszowane przez rządzących krajem komunistów dzięki pomocy specjalnej grupy sowieckich doradców.

4 lipca – w Gdańsku wykonano publicznie 11 wyroków śmierci orzeczonych na procesie stutthofskim. Wśród straconych był: 1 były SS-man, 5 Niemek (nadzorczynie SS) oraz 5 Polaków (pełnili w obozie funkcje kapo).

4 lipca – pogrom antyżydowski w Kielcach. W czasie rozruchów inicjowanych przez miejscowych funkcjonariuszy MO zginęło ponad 40 osób, w tym 37 Żydów. Sytuację w mieście opanowały dopiero oddziały wojskowe. Wypadki kieleckie przyśpieszyły ostateczne decyzje o emigracji większości polskich Żydów, którzy przeżyli Holocaust.

5 lipca – w Warszawie powstał Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, którego zadaniem było cenzurowanie wszelkich treści trafiających do obiegu publicznego. Cenzura zlokalizowana na ulicy Mysiej 3 istniała do końca komunistycznej władzy w Polsce.

10-14 sierpnia – strajk 2000 dokerów w Gdańsku. Strajk miał podłoże socjalne i został zduszony siłą wojska i milicji, kilkaset osób zostało w jego wyniku aresztowanych i zwolnionych z pracy.

28 sierpnia – w gdańskim więzieniu wykonano wyrok śmierci na 18-letniej łączniczce Danucie Siedzikównie (pseudonim „Inka”) oraz 42-letnim dowódcy drużyny Feliksie Selmanowiczu (pseudonim „Zagończyk”), członkach działającej na Wybrzeżu 5. Wileńskiej Brygady AK mjr. Zygmunta Szyndzielarza (pseudonim „Łupaszka”). Podobne sądy i wyroki wobec członków antykomunistycznego podziemia zapadały w tym czasie w całej Polsce.

7 września – pierwsze uroczystości oddające hołd pomordowanym na terenie obozu KL Stutthof w Obozach (pierwotna powojenna nazwa Sztutowa), z udziełem kilku tysięcy byłych więźniów.

21 września – przyjęcie przez rząd Planu 3-letniego Odbudowy Polski na lata 1947-1949. Plan rozpoczął okres rekonstrukcji zniszczonego przemysłu i intensywnego przestawiania profilu produkcji przemysłowej w powojennej Polsce.

26 września – rząd w Warszawie pozbawia polskiego obywatelstwa, generała Władysława Andersa i ponad 70 innych polskich polityków i wojskowych, związanych z rezydującym od 1939 roku na obczyźnie rządem emigracyjnym.

październik-listopad – zorganizowane przez władze polskie, duże wysiedlenia rodzimej, niemieckiej ludności z Pomorza.

1 listopada – w Krakowie, młody absolwent seminarium, Karol Wojtyła otrzymuje święcenia kapłańskie.

1947

8 stycznia – premiera pierwszego powojennego polskiego filmu – Zakazane piosenki w reżyserii Leonarda Buczkowskiego.

19 stycznia – sfałszowane przez komunistów pierwsze powojenne wybory do Sejmu Ustawodawczego. W wyniku tzw. „cudu nad urną” PPR oraz jej partie satelickie zdobywają zdecydowaną większość mandatów poselskich, a PSL traci możliwość realnego oddziaływania na sytuację w kraju. Oficjalne podane przez władze wyniki (90% głosujących) ogłoszono po kilku dniach manipulacji. Wyników rzeczywistych nigdy nie ujawniono, a związana z wyborami realna dokumentacja została zniszczona. Sfałszowane wybory i zdobyta dzięki nim większość sejmowa zapoczątkowują okres konsolidacji władzy, zmian ustrojowych i ostateczną rozprawę komunistów z opozycyjnym PSL.

5 lutego – Sejm Ustawodawczy wybiera na pierwszego prezydenta powojennej Polski Bolesława Bieruta. Dymisja Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej. Premierem nowego, zdominowanego całkowicie przez komunistów rządu, zostaje Józef Cyrankiewicz.

19 lutego – Sejm Ustawodawczy uchwala tzw. Małą Konstytucję regulującą ustrój powojennej Polski według postanowień konstytucji marcowej z 1921 roku oraz dekretów PKWN. Mała Konstytucja obowiązywać miała przejściowo do czasu uchwalenia zupełnie nowej ustawy zasadniczej.

22 lutego – władze ogłaszają kolejną amnestię dla ukrywających się członków podziemia. Z więzień zwolniono dużą grupę więźniów politycznych, w wyniku amnestii ujawniło się jeszcze około 30 tysięcy działaczy podziemia.

28 marca – w zasadzce UPA pod Baligrodem ginie generał Karol Świerczewski. Następuje początek generalnej rozprawy z ukraińską konspiracją na pograniczu południowo-wschodnim Polski. Mieszkająca tam ukraińska ludność cywilna zostaje, w ramach Akcji „Wisła”, wysiedlona na nowe północne i zachodnie tereny Polski i rozproszona w małych skupiskach. Przez kolejne miesiące 1947 roku nastąpi wysiedlenie i przemieszczenie, z dobytkiem, ponad 140 tysięcy osób narodowości ukraińskiej. Setki ukraińskich rodzin osiedlono wówczas także na Pomorzu.

kwiecień, maj, czerwiec – władze inicjują w Polsce „bitwę o handel” (polityka gospodarcza 1947-49 mająca na celu ograniczenie i wyeliminowanie sektora prywatnego, którego odrodzenie wg. PPR miało grozić odrodzeniu kapitalizmu). W jej wyniku w szybkim czasie zamknięciu uległa większość prywatnych sklepów i przedsiębiorstw. Całość wytwórczości, handlu i dystrybucji towarami znalazła się w rękach państwa. Ten sposób kierowania gospodarką, dyktowania państwowych cen oraz planowania ilości wyprodukowanych dóbr przetrwał praktycznie do końca PRL. Od samego początku upaństwowienie przemysłu i handlu generowało problemy związane z zaopatrzeniem ludności w żywność i środki codziennego użytku, które wydawane były w dużej części na podstawie tzw. kartek zaopatrzeniowych drukowanych przez państwo.

3 lipca – decyzja Sejmu Ustawodawczego o podjęciu programu odbudowy Warszawy ze zniszczeń wojennych. Materiały do odbudowy stolicy zbierano w całym kraju poprzez m.in. rozbiórki innych zniszczonych mniejszych ośrodków i zabytków.

27 lipca – górnik Wincenty Pstrowski rzuca hasło współzawodnictwa pracy i wzywa na łamach propagandowej prasy do przekraczania norm produkcji. Akcja ta jest wiernym odbiciem wzorców sowieckich. Pstrowski i jego hasło „Kto da więcej niż ja?” stał się symbolem robotnika oddanego nowej polskiej władzy.

lato-jesień – liczne procesy pokazowe członków PSL i WiN ostatecznie rozbijają te organizacje, zapadały liczne wyroki śmierci i kary wieloletniego więzienia.

27 września – na naradzie działaczy komunistycznych z różnych krajów kontrolowanych przez ZSRR, w Szklarskiej Porębie powołano Kominform (Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych), którego głównym celem miała być ścisła kontrola i nadzór kadrowy przez Moskwę każdej partii komunistycznej. Powstanie Kominformu było pierwszym ideologicznym krokiem do przekształcenia władzy w każdym kraju bloku wschodniego według stalinowskich wzorów totalitarnych.

21 października – zagrożony aresztowaniem, pokazowym procesem i utratą życia Stanisław Mikołajczyk, lider zdelegalizowanego PSL, ucieka potajemnie z Polski, ukryty w bagażu dyplomatycznym.

październik-listopad – ostatnia fala zorganizowanych wysiedleń ludności niemieckiej z Pomorza. W Polsce, za pozwoleniem władz pozostała niewielka grupa niemieckich „autochtonów”, którzy podpisali deklarację wierności narodowi i państwu polskiemu oraz przyjęli polskie obywatelstwo.

1948

25 lutego – powstała Powszechna Organizacja SP (Służba Polsce) przygotowująca młodych ludzi do pracy i służby wojskowej. Obowiązek przynależności i pracy do SP miał każdy polski obywatel w wieku 16-21 lat. Junacy i junaczki SP stali się nierozerwalnym elementem wielkich budów i projektów stalinowskiej Polski, jak np. odbudowa Warszawy, osuszanie Żuław, budowa Nowej Huty itp.

kwiecień – w Gdańsku toczy się proces byłego gauleitera NSDAP – Alberta Forstera. Zapada wyrok śmierci, który został wykonany dopiero 28 lutego 1952 r., po ujawnieniu przez rozgłośnię polską Radia Wolna Europa, że Forster nadal żyje i przebywa w więzieniu gdańskim.

1 maja – rozpoczął się pierwszy kolarski Wyścig Pokoju. Impreza na dziesięciolecia stała się sztandarowym wydarzeniem sportowym w Polsce.

25 maja – w więzieniu na Mokotowie w Warszawie strzałem w tył głowy zamordowano rotmistrza Witolda Pileckiego, zasłużonego żołnierza II RP, dobrowolnego więźnia KL Auschwitz, uczestnika Powstania Warszawskiego i członka powojennej konspiracji. Wyrok śmierci zasądzono po krótkim sądowym procesie „grupy Witolda”, przy sfałszowanym materiale dowodowym i wymuszonych zeznaniach świadków.

21 lipca – we Wrocławiu otwarto Wystawę Ziem Odzyskanych, pokazującą propagandowo sukcesy w zagospodarowywaniu ziem zachodnich i północnych powojennej Polski. Wystawę przez trzy miesiące zwiedziło 2 miliony ludzi.

22 lipca – powstaje Związek Młodzieży Polskiej, młodzieżowa przybudówka polskiej partii komunistycznej.

31 sierpnia-3 września – na plenum PPR (Polska Partia Robotnicza) prezydent Bolesław Bierut wygłasza referat „o odchyleniu prawicowo-nacjonalistycznym w kierownictwie partii i sposobach jego przezwyciężenia”, w wyniku którego z partyjnych stanowisk, mimo wygłoszonej samokrytyki, usunięty zostaje Władysław Gomułka oraz jego współpracownicy. Nowym sekretarzem generalnym PPR został B. Bierut.

październik – po raz pierwszy w gminach Pomorza i Polski zorganizowano, z inspiracji władz ogólnopolski, Miesiąc Pogłębiania Przyjaźni Polsko-Radzieckiej.

28 października – prymasem Polski po śmierci kardynała Augusta Hlonda wybrano kardynał Stefan Wyszyński.

6 listopada – w Stoczni Gdańskiej zwodowany został pierwszy po wojnie polski statek – rudowęglowiec Sołdek. Nazwa statku wywodziła się od nazwiska jednego z ówczesnych stoczniowych przodowników pracy.

15-21 grudnia – w wyniku kongresu zjednoczeniowego PPR i PPS powstaje Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR). Po wyeliminowaniu z życia politycznego części działaczy PPS całość władzy w zdominowanej przez komunistów nowej partii i kraju obejmują politycy wyznający stalinowską wersję ideologii i sprawowania władzy. Pierwszym sekretarzem Komitetu Centralnego PZPR zostaje wybrany B. Bierut, dotychczasowy prezydent Polski. Centralnym organem prasowym nowej partii staje się Trybuna Ludu.

Pomorska Teka Edukacyjna

creative

Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska (CC BY-NC-ND 3.0 PL)
Więcej informacji tutaj.

Pomorska Teka Edukacyjna traktowana jest jako kompletny zbiór, przedziały czasowe (1939-1945; 1946-1969; 1970-1990) są zamkniętymi utworami i każde dodatkowe użycie poszczególnych elementów strony (np. zdjęć) wymaga odrębnej pisemnej zgody.

Znajdz-nas-na-facebooku